In de coronacrisis het continu zoeken en bijsturen | Publieke Sector | Deloitte Nederland

Article

In de coronacrisis het continu zoeken en bijsturen

Verslag van het webinar: Sturen en bijsturen in gemeenten

Gemeenten laten tijdens deze COVID-19-crisis flink wat flexibiliteit, gedrevenheid en creativiteit zien, ondanks de grote financiële uitdagingen. Dat blijkt ook tijdens de webinar ‘Sturen en bijsturen in gemeenten’, waar wethouders met elkaar in gesprek gingen en elkaar op ideeën brengen. Welke fasen doorlopen zij? Hoe gaan zij om met de vragen van ondernemers en burgers?

Lokale overheden doorlopen drie fasen gedurende de COVID-19-crisis: reageren, herstellen en floreren. "We zitten nu aan het einde van de eerste fase en aan het begin van de tweede", zegt Patrick Jussen, partner bij Deloitte en samen met collega-partner Lennert Middelkoop organisator van dit webinar.

"In die eerste fase werden gemeenten overdonderd — wijzelf trouwens ook. Gemeenten waren vooral druk met het laten doorlopen van de bedrijfsvoering, maar ook met handhaving en vragen van burgers, bedrijven en andere organisaties. Nu staan we aan het begin van het nieuwe normaal. De terrassen mogen weer open, we mogen naar het buitenland. We kunnen voorzichtig gaan kijken naar fase 3. Welke verbeteringen kunnen we doorvoeren om sterker uit de crisis te komen? Welke processen kunnen we veranderen? Hoe leggen we verantwoording af over wat we hebben gefaciliteerd aan burgers en ondernemers?"

Lennert Middelkoop neemt zijn toehoorders in vogelvlucht mee langs oplossingsrichtingen voor de crisis in de zorg, de economische crisis en de eigen bedrijfsvoering. In welzijn en zorg kan de crisis bijvoorbeeld aangegrepen worden voor de ontwikkeling van data- en forecastmodellen voor de prioritering van het zorgaanbod. De economische uitdaging kan worden geadresseerd met procesinnovaties en modellen die de financiële impact van een crisis en/of beleid kunnen voorspellen. En ook de gemeentelijke organisatie kan profiteren van voorspelmodellen en de ontwikkeling van systemen die de gemeente helpen om snel en flexibel te reageren bij een eventuele nieuwe crisis.

Onzekere toekomst

Tijdens een rondje langs de deelnemende wethouders blijkt dat ze voor een groot deel met dezelfde uitdagingen kampen: veel minder inkomsten, veel meer uitgaven en een onzekere toekomst. De gemeenten zijn vooral druk met de uitvoering/handhaving van de noodverordening en de uitvoering van het beleid van de Rijksoverheid. Elke gemeente gaat daar wel op zijn eigen manier mee om.

Een wethouder uit het zuiden van het land weet nog goed dat hij met enkele ondernemers aan tafel zat toen de eerste berichten over besmettingen in zijn gemeente binnenkwamen. "Wijzelf wisten natuurlijk niet wat we verder moesten verwachten, maar vanuit alle domeinen kwamen er meteen al vragen op ons af: toerisme, sport, cultuur, welzijn, zorg."

Al in een vroeg stadium verleende die gemeente, samen met dertig andere gemeenten in de regio, uitstel van betaling aan tal van organisaties. Daarna was het continu zoeken en bijstellen: "Wat mag je wel als college doen, waarvoor is de raad nodig? Hoe kunnen we ondernemers ondersteunen? En hoe zorgen we dat het ook veilig is voor bewoners?"

De gemeente denkt al na over wat er op de langere termijn moet gebeuren. "Blijft alles bij het oude als we straks weer terug gaan naar normaal? We hebben nu geproefd aan een stad zonder auto’s aan een schonere lucht, moeten we daar niet iets mee? Tegelijkertijd: straks zitten er 20.000 mensen extra zonder baan in deze stad. Moeten we belastingen helemaal kwijtschelden? Kortom, veel is nog onduidelijk."

Een wethouder van een gemeente in het midden van het land herkent de uitdagingen van zijn collega. Hij heeft elke twee weken een conference call met zo’n 30 partners in zijn gemeente: daarbij zijn onder meer culturele instellingen, ondernemers en onderwijsinstellingen. "Zo weten we welke vragen er leven." Ook matcht de gemeente actief ondernemers met andere ondernemers, zodat ze elkaar kunnen helpen. En natuurlijk is er ook uitstel (en soms afstel) van betaling voor bijvoorbeeld afvalinzamelingskosten.

Stimuleringsfonds

In een Noord-Hollandse gemeente werd in maart meteen een kernteam neergezet, zo vertelt een andere wethouder. "We hebben aan de raad mandaat gevraagd, zodat we direct slagvaardig aan de slag konden gaan. Dat hebben we gelukkig geaccepteerd." Ook werd een stimuleringsfonds in het leven geroepen "zodat als de stad weer op gang zou komen er middelen zijn om generieke initiatieven te ondersteunen. Dat is in goede aarde gevallen."

Daarnaast nam die gemeente enkele andere financiële maatregelen: zo is de toeristenbelasting voorlopig afgeschaft en worden terrasrechten niet in rekening gebracht. Leges zijn voor een deel uitgesteld en voor een deel niet in rekening gebracht. "We hebben een goed overzicht van wat alles ons tot nu toe heeft gekost", zegt de wethouder. "Maar hoe de rest van het jaar eruit gaat zien is ongewis. Ik verwacht dat we op een fors verlies gaan afstevenen. Maar dat is te overzien. Helemaal omdat we ook denken dat 80 tot 90 procent van de organisaties deze crisis overleeft."

Een wethouder van een gemeente in de Randstad vertelt dat ook zij een stimuleringsfonds hebben opgezet. "Een interessant element aan ons fonds is dat we het branche-georiënteerd willen inzetten. Daarnaast betrekken we het onderwijs: veel mbo-studenten verliezen hun stageplek nu, we willen kijken of we daar met dit fonds invloed op kunnen uitoefenen."
De wethouder hoopt ook dat het digitale werken dat nu bij veel organisaties versneld is ingevoerd blijvend is. "Misschien dat zorgaanbieders nu blijvend anders gaan werken: ik zie bij hen, mede gestimuleerd door de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland, veel vindingrijkheid. Uiteindelijk kan dat een forse bezuiniging in het sociale domein opleveren."

Beleidsplannen onder de loep

De financiën zijn voor de meeste gemeenten een grote zorg. Een van de deelnemende wethouders liet onlangs de tweede financiële rapportage van deze crisis opstellen. "Daarin maken we alle coronakosten inzichtelijk". "Wij denken nu dat de vergoeding vanuit het rijk voldoende is om die kosten af te dekken, maar echt overzicht krijgen is lastig: het gaat om 15 beleidsvelden." De gemeente heeft vooral in het sociale domein te maken met flinke tegenvallers, maar kan een beroep doen op de algemene reserve.

Ook worden er in sommige gemeenten al beleidsplannen onder de loep genomen. "Wij houden er rekening mee dat we fors moeten gaan bezuinigen", zegt een van de wethouders. "Dat betekent dat we in coalitieverband naar onze begroting kijken. Naar wat we anticyclisch moeten inzetten. Naar hoe we de werkgelegenheid kunnen stimuleren. Naar hoe we ervoor zorgen dat de kwetsbaren niet door het ijs zakken."

Een onzekere factor voor de lokale begroting is ook de rijksoverheid. Een wethouder noemt dat zelfs de grootste onzekerheid waar gemeenten mee te maken hebben. De minister beloofde eind mei weliswaar een flink steunpakket, maar de precieze invulling daarvan is onduidelijk. "Wat krijgen we van de overheid vergoed nu de uitgaven veel groter zijn en de inkomsten veel lager. Hoe diep gaan we zakken?" Andere wethouders delen die zorgen. "Als je tussen de regels doorleest in de brief die we van het ministerie hebben gekregen lijkt het best mogelijk dat de beloftes niet zo hard zijn als we dachten."

Financiële-impactanalyse

Tijdens het webinar wordt nog maar weer eens duidelijk dat de financiële gevolgen van de COVID-19-crisis voor alle gemeenten fors zijn. Elke gemeente gaat daar op haar eigen inventieve manier mee om. Om na te kunnen denken over oplossingsrichtingen is er inzicht nodig: inzicht in de precieze financiële gevolgen en risico’s. De risicoscan die Deloitte hiervoor ontwikkelde kan u daarbij helpen.

Meer informatie?

Het webinar blijkt een fijne en tijd-efficiënte manier te zijn om bij te praten en te leren van elkaars aanpakken. Interesse bij deelnemers voor volgend webinar waren ‘lessen uit gezondheidssector: wat wordt hier ontwikkeld dat interessant is voor gemeenten’ en ‘welke businesscase zit er onder digitaal werken voor de gemeente’. Op verzoek van de aanwezigen zullen we in een volgend webinar ingaan op de gezondheidszorguitdagingen voor gemeenten en welke rol digitaal werken hierbij kan spelen. Wilt u daarbij aanwezig zijn? Of heeft u vragen over dit webinar of over onze financiële-impactanalyse? Wij helpen u graag. Neem contact met uw Deloitte-contactpersoon of met Patrick Jussen of Lennert Middelkoop. 

Did you find this useful?