Toekomst van de Rijksoverheid: de Rijksoverheid als één concern

Article

Toekomst van de Rijksoverheid: de overheid als één concern (2/4)

Combineren van data is essentieel voor een efficiënte, transparante en wendbare Rijksoverheid

De manier waarop verantwoording door de Rijksoverheid nu is georganiseerd kan efficiënter, transparanter en meer gericht op het snel verbeteren van beleid. De tweede aflevering van de serie ‘Toekomst van de Rijksoverheid’ onderzoekt hoe overheidsdata ontsloten kunnen worden om de Rijksoverheid wendbaar te maken. Maak informatie in principe openbaar, betogen Arno Bastiaans, Wietske de Jong en Tessa van Bon.

Het belang van verantwoording afleggen

De Rijksoverheid beschikt over een schat aan data. Die zijn nodig voor de uitvoering van haar dagelijkse werkzaamheden en voor haar verantwoordingstaken. De Rijksoverheid legt in de eerste plaats verantwoording af aan de burgers, onder meer via de Tweede Kamer en media. Dit gaat om de reguliere begrotings- en verantwoordingscyclus en de voortgangsrapportages per beleidsterrein. Daarnaast rapporteert het ambtelijk apparaat aan de ambtelijke top die dit als stuurinformatie gebruikt.

 “Het is logisch en nodig dat de Rijksoverheid goed verantwoording aflegt,” zegt Arno Bastiaans. Hij is director bij Deloitte Consulting en richt zich op transformatievraagstukken in de publieke sector. “We moeten weten hoe overheidsgeld wordt besteed en hoe beleid in de praktijk uitpakt.” Door de manier waarop de Rijksoverheid verantwoording aflegt te verbeteren wordt de meerwaarde van de Rijksoverheid voor burgers en bedrijven duidelijk en het vertrouwen in de overheid vergroot.

Ondanks veel data, weinig transparantie en weinig sturing

De Rijksoverheid verzamelt steeds méér informatie, constateert Wietske de Jong. Zij is senior manager bij Deloitte met een focus op de publieke sector. “Dat is ook logisch. Zo stelt de Tweede Kamer steeds meer vragen, wat voortdurend leidt tot nieuwe rapportages: meer informatie.” Tegelijkertijd wordt breed in de samenleving een gebrek aan transparantie van de Rijksoverheid ervaren, dit is onder meer terug te zien in de zwartgelakte pagina’s in de Toeslagenaffaire. Door toenemende complexiteit in de uitvoering is het voor burgers bovendien onduidelijk wie waarvoor aanspreekbaar is. “Gek genoeg leidt de grote hoeveelheid informatie dus niet tot een beter inzicht in het overheidshandelen,” aldus De Jong. 

Ook ziet De Jong dat er binnen de Rijksoverheid veel tijd wordt gestoken in het rapporteren aan zowel de ambtelijke top als aan de Tweede Kamer. “De vraag dringt zich op of deze tijd nog in verhouding staat tot het beoogde doel. Want we zijn het erover eens dat deze informatie dient om tijdig problemen te signaleren zodat het kabinet en de Tweede Kamer bij kunnen sturen,” zegt ze. “In de praktijk zien we dat het veel tijd en moeite kost om verantwoordingsinformatie aan te leveren, waardoor deze informatie relatief laat beschikbaar komt. Terwijl de Rijksoverheid zich juist slagvaardig en wendbaar wil opstellen.”

Flexibel combineren van databronnen

Hoe kan het beter? “Digitalisering biedt grote kansen voor het stroomlijnen van de informatievoorziening,” zegt Bastiaans. Op dit moment is veel data beschikbaar, maar deze is niet altijd makkelijk toegankelijk, legt hij uit. Data bevinden zich bovendien op verschillende platforms, zijn onvoldoende gekoppeld aan beleidsdoelen en niet gericht op het snel inzicht bieden in wat er speelt. “Met het flexibel combineren van diverse bronnen kan informatie realtime beschikbaar worden gesteld, wat grote sturingsvoordelen heeft,” aldus Bastiaans. “Het helpt de Rijksoverheid om binnen de geldende regelgeving (denk aan proportionaliteit, subsidiariteit en doelmatigheid) snel en juist informatie te koppelen en deze verder te gebruiken.” 

Tessa van Bon, manager bij Deloitte Consulting met een focus op de publieke sector, geeft concrete handvatten hoe de koppeling van data met beleidsdoelen gerealiseerd kan worden. Daarvoor dienen volgens haar vijf cruciale elementen aanwezig te zijn: 

1. Heldere beleidsdoelen 

2. Beleidsresultaten (KPI’s)

3. Financiële informatie

4. Niet-financiële informatie

5. Statistieken per beleidsterrein

 “In de eerste plaats dienen de beleidsdoelen helder te zijn,” legt Van Bon uit. Door deze voorop te stellen wordt steeds duidelijk waar het om gaat: het beter maken van Nederland voor burgers en bedrijven.” De beleidsresultaten worden beoordeeld met de bijbehorende KPI’s en gekoppeld aan zowel financiële informatie (hoe is het beschikbare overheidsgeld besteed) en niet-financiële informatie, bijvoorbeeld enquêtegegevens over de tevredenheid van burgers. Deze niet-financiële informatie kan worden aangevuld met informatie van buiten de Rijksoverheid: ook op andere plekken worden steeds meer data verzameld die het inzicht in beleidseffecten kunnen vergroten. Om deze te kunnen gebruiken als verantwoordingsinformatie is validatie van deze data door de Rijksoverheid noodzakelijk. 

Tot slot kan de Rijksoverheid per beleidsterrein statistieken beschikbaar stellen om informatie te structureren en eenvoudig inzichtelijk te maken voor de hele informatieketen. “De informatie is nu weliswaar beschikbaar, maar wordt nog onvoldoende verbonden aan het beleidsdoel waardoor de effectiviteitsmeting van het geïnvesteerde belastinggeld niet toegepast kan worden,” zegt Van Bon. “Door deze vijf elementen te verbinden met elkaar, ontstaat voor de Rijksoverheid sneller en beter inzicht om tijdig bij te kunnen sturen. Visualisatie is een pijler tot succes. Aangezien het gaat over complexe vraagstukken vanuit een jungle aan data uit diverse omgevingen is versimpeling door middel van een goede visualisatie een oplossing om vraagstukken inhoudelijk beter te duiden en beter te prepareren voor besluitvorming of bijsturing.” 

Maak informatie in principe openbaar

Maak deze informatie in principe openbaar toegankelijk voor burgers, betoogt De Jong. Dit sluit ook aan op het recente kabinetsbesluit om transparanter te worden en de beslissingen uit de ministerraad direct openbaar te maken. “Dit is het begin van een nieuwe werkwijze. Natuurlijk kunnen gevoelige overheidsstukken niet zonder meer gedeeld worden. Maar er kan wel degelijk veel meer worden gedeeld dan nu. Neem de roep van burgers om meer transparantie serieus en ga bij het delen van stukken uit van ‘ja, tenzij’.” Op deze manier wordt de burger in staat gesteld om op basis van de eigen vraagstelling antwoord te krijgen vanuit de Rijksoverheid. “De burger krijgt hiermee de rol van ‘armchair auditor’: hij of zij kan een democratische rol spelen in het meedenken over beschikbaar gestelde informatie en blinde vlekken van ambtenaren opvangen,” aldus De Jong. Een vlotte combinatie van data kan er verder voor zorgen dat verantwoordingsprocessen sneller verlopen. “Verantwoordingsprocessen zijn nu reactief en vaak omgeven door wantrouwen,” zegt Bastiaans. “Technische mogelijkheden om snel en adequaat data te koppelen en te analyseren bieden de kans om deze cultuur om te buigen: verantwoording wordt zo meer proactief en gericht op de toekomst.” Het afleggen van verantwoording wordt zo efficiënter, én draagt bij aan een wendbare Rijksoverheid. Bastiaans: “Het wordt een manier om te zien hoe het loopt en om te leren wat beter kan. Zo kan tijdig worden bijgestuurd en kunnen we ervoor zorgen dat Nederland nóg beter wordt.”  

Toekomst van de Rijksoverheid

Dit artikel is onderdeel van de serie artikelen 'Toekomst van de Rijksoverheid'. In deze serie nemen onze experts u mee in de ontwikkelingen binnen en buiten de Rijksoverheid die van invloed zijn op het functioneren van de overheid. De serie behandelt vier thema's en biedt concrete handvatten om in te spelen op deze ontwikkelingen. 

Did you find this useful?