Titel

Article

De impact van de uitspraken van het Hof van Justitie over de koepelvrijstelling

Op 21 september jl. deed het Hof van Justitie uitspraak in drie belangwekkende zaken over de toepassing van de koepelvrijstelling. Het betreft de zaken Aviva, DNB Banka en Commissie/Duitsland. Na twee verschillende meningen van de Advocaten-generaal Kokott en Wathelet over het toepassingsbereik van de koepelvrijstelling, liet het Hof van Justitie weten dat de koepelvrijstelling niet geldt voor prestaties aan leden die zich bezig houden met financiële of verzekeringsactiviteiten. Omdat in Nederland en een groot aantal andere EU-lidstaten de koepelvrijstelling ook in de financiële en verzekeringssector van toepassing is, heeft het oordeel van het Hof van Justitie een grote impact op de btw-praktijk. In dit artikel onderzoek ik hoe groot deze impact is.

10 oktober 2017

Toepassingsbereik koepelvrijstelling

Het Hof van Justitie koppelt het toepassingsbereik van de koepelvrijstelling in de zaken Aviva, DNB Banka en Commissie/Duitsland aan de vrijstellingen die genoemd zijn in art. 132 Btw-richtlijn. Volgens het Hof van Justitie kan de vrijstelling alleen worden toegepast wanneer de leden van de koepel vrijgestelde prestaties verrichten die in art. 132 Btw-richtlijn zijn genoemd als prestaties die in het kader van het algemeen belang zijn vrijgesteld. Gaat het om vrijgestelde prestaties die zijn opgenomen in art. 135 Btw-richtlijn dan is de koepelvrijstelling niet van toepassing.

De belangrijkste sectoren waarin in Nederland de koepelvrijstelling wordt toegepast zijn:
• Onderwijs
• Zorg
• Publiekrechtelijke taken, bijvoorbeeld door gemeenten
• Financiële sector
• Verzekeringssector
• Sociaal-culturele sector
• Door woningcorporaties

Volgen we het oordeel van het Hof van Justitie dan kan in het onderwijs, de zorg en de sociaal-culturele sector nog de koepelvrijstelling worden toegepast. Onderwijs-, zorg- en sociaal-culturele prestaties zijn opgenomen in art. 132 Btw-richtlijn. Ook publiekrechtelijke lichamen kunnen de koepelvrijstelling nog toepassen wanneer het gaat om diensten die zij gebruiken voor hun overheidsactiviteiten, omdat de koepelvrijstelling ook geldt voor prestaties die worden afgenomen voor niet-ondernemersactiviteiten. Voor de financiële en verzekeringssector is toepassing van de koepelvrijstelling volgens het Hof van Justitie niet mogelijk. Dit geldt ook voor de woningcorporaties die zich met name bezig houden met de vrijgestelde verhuur van woningen. Ook deze vrijstelling wordt in art. 135 Btw-richtlijn genoemd.


Daadwerkelijke impact van het oordeel – richtlijnconforme uitleg?

In de Nederlandse wet is niet expliciet opgenomen dat de koepelvrijstelling van toepassing is op koepels in de financiële en verzekeringssector of kan worden toegepast door koepelorganisaties van woningcorporaties. Een wetswijziging lijkt dus in principe niet noodzakelijk om de Nederlandse koepelvrijstelling in lijn te brengen met het oordeel van het Hof van Justitie. Toch is het de uitdrukkelijke bedoeling van de wetgever geweest om de koepelvrijstelling van toepassing te laten zijn in alle gevallen waarin de prestaties van de koepel door de leden worden gebruikt voor vrijgestelde prestaties. Dit volgt uit art. 9 lid 1 onderdeel f van het Uitvoeringsbesluit OB 1968. Ook is in art. 9a Uitvoeringsbeschikking OB 1968 voorzien in enkele uitzonderingen op de toepassing van de koepelvrijstelling die specifiek zien op sectoren die volgens het Hof van Justitie buiten het bereik van de koepelvrijstelling vallen (bijvoorbeeld diensten op het gebied van onderhoudsbeheersing van woningen en expertisewerkzaamheden in het kader van een verzekering of schadegeval). Een richtlijnconforme uitleg van de Nederlandse koepelvrijstelling in die zin dat per 21 september 2017 de koepelvrijstelling niet van toepassing is op koepels in de financiële of verzekeringssector of koepelorganisaties van woningcorporaties ten nadele van belastingplichtigen gaat mij om die reden dan ook te ver. Ik verwacht in ieder geval een wijziging van art. 9 Uitvoeringsbesluit OB 1968 en art. 9a Uitvoeringsbeschikking OB 1968. Mogelijk komt er ook nog een wetswijziging waarbij in de koepelvrijstelling expliciet wordt gewezen op vrijgestelde prestaties in de zin van art. 132 Btw-richtlijn.


Nog meer beperkingen

De zaken Aviva, DNB Banka en Commissie/Duitsland volgen vlak nadat de Staatssecretaris zijn visie heeft gegeven op een ander oordeel van het Hof van Justitie over de koepelvrijstelling, dat in de zaak Commissie/Luxemburg. In Luxemburg was de koepelvrijstelling ook van toepassing wanneer de leden de prestaties van de koepel voor maximaal 30% gebruikten voor belaste prestaties. Volgens het Hof van Justitie gold de koepelvrijstelling in dat geval echter niet. De Staatssecretaris had eerder de toepassing van de koepelvrijstelling bij gemeenten voor ambtelijke fusies toegestaan wanneer de gemeenten de prestaties van de koepel voor 70% gebruikten voor hun vrijgestelde of niet-ondernemersactiviteiten. In een recent verschenen reactie op dit arrest geeft de Staatssecretaris aan dat in dat geval de koepelvrijstelling niet van toepassing is. Bovendien geeft hij aan dat als sprake is van een onsplitsbare dienst het niet mogelijk is om voor een deel van de dienst (het deel dat door de leden wordt gebruikt voor vrijgestelde prestaties) de koepelvrijstelling toe te passen. Bij gebruik van de dienst voor belaste prestaties van de leden is de dienst derhalve in de ogen van de Staatssecretaris belast. Dit standpunt heeft mijns inziens ook gevolgen voor de toepassing van de koepelvrijstelling in situaties waarin de leden de diensten van de koepel deels gebruiken voor bijvoorbeeld financiële prestaties. Wanneer bijvoorbeeld een ziekenhuis een lening gaat verstrekken, moet het ziekenhuis er rekening mee houden dat wellicht in dat geval geen diensten meer vrij van btw afgenomen kunnen worden van een koepelorganisatie, wanneer die tevens betrekking hebben op het verstrekken van die lening.


Actie vanuit de EU?

Wanneer de lidstaten van de EU de beperking die het Hof van Justitie in de zaken Aviva, DNB Banka en Commissie/Duitsland heeft aangelegd niet wenselijk vinden, kunnen zij natuurlijk overwegen om de koepelvrijstelling aan te passen. Hiervoor is wel unanimiteit vereist. Omdat niet alle lidstaten zich kunnen vinden in de ruime toepassing van de koepelvrijstelling (de UK heeft deze volgens de Btw-richtlijn verplichte vrijstelling pas ingevoerd in 2012 en in Duitsland is de toepassing van deze vrijstelling beperkt tot de medische sector) verwacht ik niet dat deze unanimiteit er komt. Wellicht kunnen de lidstaten nog wel tot een akkoord komen over een optionele koepelvrijstelling voor vrijgestelde prestaties die genoemd zijn in art. 135 Btw-richtlijn. Lidstaten kunnen, maar zijn dan niet verplicht deze in te voeren. Voor lidstaten die ook geen regime van een fiscale eenheid kennen, zoals Frankrijk, betekent de beperking van de koepelvrijstelling dat ook in gelieerde verhoudingen in de financiële en verzekeringssector btw berekend zal moeten gaan worden. Deze lidstaten zullen zich wellicht gaan beraden over de vraag of zij de fiscale eenheid (ook een optionele regeling) moeten gaan invoeren.

Niet beantwoorde vragen

Doordat het Hof van Justitie in de zaken Aviva en DNB Banka de toepassing van de koepelvrijstelling in de financiële en verzekeringssector uitsluit, komt het niet toe aan de in die zaken gestelde vragen over de grensoverschrijdende toepassing van de koepelvrijstelling (koepel en leden zijn gevestigd in verschillende lidstaten) en de gevolgen van een transfer pricing correctie op de toepassing van de koepelvrijstelling. We zullen nieuwe zaken moeten afwachten voordat we daar een antwoord op krijgen. Daar is de praktijk niet mee gebaat.

 

Ten slotte

Al met al zullen de zaken Aviva, DNB Banka, Commissie/Duitsland en in zekere mate ook nog Commissie/Luxemburg de gemoederen in de btw nog een tijdje flink bezig houden. Ondernemers die internationaal opereren zullen de ontwikkelingen op dit vlak bij moeten houden. Uiteraard staan wij in contact met onze buitenlandse collega’s en houden zij ons op de hoogte van relevante ontwikkelingen rondom de koepelvrijstelling en houden wij u op de hoogte. 

Vond u dit nuttig?

Gerelateerde onderwerpen