Biuletyn prawny: Finanse i bankowość - Klauzule abuzywne

Artykuł

Klauzule abuzywne zmorą instytucji finansowych

Biuletyn prawny: Finanse i bankowość | Lipiec 2018 r.

W dniu 20 czerwca 2018 roku Sąd Najwyższy podjął uchwałę, która ułatwi konsumentom dochodzenie roszczeń powstałych w wyniku zastosowania przez instytucje finansowe klauzul abuzywnych w zawieranych umowach.

Sąd Najwyższy w składzie siedmiu sędziów podjął uchwałę[1], która w sposób znaczący wpłynie na spory pomiędzy konsumentami a podmiotami z sektora finansowego. Sąd Najwyższy potwierdził, że dokonywana w ramach kontroli incydentalnej ocena[2], czy dane postanowienie stanowi klauzulę abuzywną, powinna być dokonana według stanu z chwili zawarcia umowy.

Klauzule abuzywne

Warto przypomnieć, że klauzula abuzywna (nazywana też niedozwolonym postanowieniem umownym) to nieuzgodnione indywidualnie postanowienie w umowie zawartej pomiędzy konsumentem oraz np. instytucją finansową, które kształtuje prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy[3]. Jeśli dana klauzula została uznana za klauzulę abuzywną, nie wiąże ona konsumenta. Oceny zgodności klauzul z dobrymi obyczajami dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy, biorąc pod uwagę jej treść, okoliczności zawarcia oraz uwzględniając umowy pozostające w związku z umową obejmującą postanowienie będące przedmiotem oceny.

Co oznacza uchwała Sądu Najwyższego w praktyce?

Rozstrzygane przez Sąd Najwyższy zagadnienie prawne można odnieść do sytuacji, w której konsument kwestionuje zastosowaną przez instytucję finansową klauzulę. Konsument twierdzi, że klauzula zastosowana przez instytucję finansową w treści umowy (np. regulaminu bankowego, ogólnych warunków ubezpieczenia itp.) spełnia przesłanki do uznania jej za klauzulę abuzywną. Przy założeniu, że klauzula ta spełnia takie przesłanki, instytucje finansowe wielokrotnie próbowały się bronić, wskazując, że chociaż w umowie znajduje się klauzula abuzywna, to nigdy nie była ona zastosowana wobec konsumenta w abuzywny sposób.

W orzecznictwie od dawna przedstawiane były rozbieżne poglądy w tym zakresie[4], które sprowadzały się do pytania czy badanie zaistnienia przesłanek nieuczciwego (abuzywnego) charakteru klauzul, w ramach kontroli incydentalnej, powinno być dokonywane według stanu z chwili zawarcia umowy (biorąc pod uwagę przede wszystkim treść tej klauzuli), czy też ocena taka powinna być dokonywana również z uwzględnieniem sposobu stosowania (wykonywania) badanej klauzuli i umowy w praktyce. Pierwszy z poglądów zakłada, że dla stwierdzenia czy dana klauzula jest abuzywna wystarczające będzie zbadanie umowy według stanu z chwili jej zawarcia[5] - nie jest istotnym to jak i czy została zastosowana przez strony. Pogląd przeciwny stanowi, że dla ustalenia abuzywności klauzuli istotnym jest sposób jej zastosowania, w szczególności to, czy poprzez jej zastosowanie doszło do ukształtowania praw i obowiązków konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy.

Omawiana uchwała Sądu Najwyższego rozstrzyga te wątpliwości i oznacza, że instytucje w sporze z konsumentem nie będą mogły skutecznie wskazywać, że klauzula nie jest abuzywna ponieważ w praktyce nie znalazła zastosowania. Uchwała ta istotnie ułatwia konsumentom dochodzenie roszczeń przykładowo powstałych w związku z zastosowaniem przez bank klauzul abuzywnych dotyczących ustalania wysokości oprocentowania kredytu.

Przykład:

Zgodnie z przyjętą przez Sąd Najwyższy uchwałą, wystarczające będzie samo udowodnienie, że klauzula abuzywna, która reguluje sposób ustalenia wysokości oprocentowania kredytu została wpisana do umowy kredytu. Konsument nie będzie musiał udowodnić, że bank na podstawie takiej klauzuli obliczał wysokość oprocentowania kredytu na niekorzyść konsumenta. Bank zaś nie będzie mógł się bronić, że nie stosował takiej klauzuli w sposób abuzywny.

Wnioski z perspektywy instytucji finansowych

Podstawowy wniosek płynący z omawianej uchwały Sądu Najwyższego jest taki, że instytucje finansowe nie będą mogły już wygrywać indywidualnych sporów z konsumentami powołując się na brak zastosowania danej klauzuli abuzywnej lub jej zastosowanie w sposób, który nie jest abuzywny (w sposób nienaruszający rażąco interesów konsumentów i nienaruszający dobrych obyczajów).

Natomiast argumentacja taka wciąż będzie miała istotne znaczenie w przypadku działań Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, gdzie fakt niezastosowania danej klauzuli lub jej niezwłocznego usunięcia ze stosowanych wzorców, może łagodzić stosowane przez UOKiK sankcje. Dlatego wciąż aktualnym pozostaje poddawanie okresowemu badaniu wszystkich wzorców umów stosowanych przez instytucje finansowe, w celu wyeliminowania z nich klauzul abuzywnych, nawet jeżeli w praktyce klauzule te nie są wykorzystywane. Dokonywanie takiego przeglądu jest tym bardziej ważne, że chociaż oceny klauzul dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy, to z czasem pojawiają się nowe abuzywne zastosowania danych klauzul a także kolejne postanowienia umowne są uznawane za abuzywne. Warto więc cyklicznie poddawać audytowi prawnemu stosowane przez instytucje finansowe wzorce umów.

[1] Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 20 czerwca 2018 roku, sygn. akt III CZP 29/17: http://www.sn.pl/sites/orzecznictwo/Orzeczenia3/III%20CZP%2029-17.pdf. Uchwała podjęta w związku z przedstawieniem przez Rzecznika Finansowego zagadnienia prawnego we wniosku z dnia 3 kwietnia 2017 roku (RF/WBK/144/BJW/17): https://rf.gov.pl/pdf/Wniosek_SN_klauzule_abuzwyne.pdf.

[2] Kontrola incydentalna. Celem kontroli incydentalnej jest ochrona indywidualnych interesów konsumenta. Kontrola incydentalna polega na zbadaniu przez sąd powszechny treści klauzul konkretnej umowy. Jeśli sąd uzna, że konkretna klauzula zawarta w umowie pomiędzy konsumentem oraz kontrahentem jest niedozwolona, konsument nie jest taką klauzulą związany (kontrola incydentalna stwierdza abuzywność klauzuli wyłącznie wobec konkretnego konsumenta).

[3] Za klauzule abuzywne nie można uznać postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny.

[4] Za badaniem klauzuli według stanu z chwili zawarcia: wyrok SN z dnia 13.04.2012 r., sygn. akt I CSK 428/11; wyrok SN z dnia 30.09.2015 r., sygn. akt I CSK 800/14; K. Zagrobelny (w:) Kodeks cywilny. Komentarz do art. 3852, red. E. Gniewek i P. Machnikowski, 2017, SIP LEGALIS/el.; R. Trzaskowski (w:)  Kodeks cywilny. Komentarz,
T. 3, red. J. Gudowski, 2018, SIP LEX/el. Za uwzględnieniem w badaniu sposobu stosowania klauzuli: wyrok SN z dnia 19.03.2015 r., sygn. akt IV CSK 362/14, z omówieniem M. Strus-Wołos, Przegląd orzecznictwa, Palestra 2015, nr 9–10, s. 171.

[5] Analizując treść umowy, okoliczności jej zawarcia oraz uwzględniając umowy pozostające w związku z umową, która zawiera potencjalną klauzulę abuzywną.

Czy ta strona była pomocna?