rada nadzorcza, KAS, konfiskata rozszerzona, Krajowa Administracja Skarbowa

Analizy

Większe uprawnienia kontrolne organów państwa, konfiskata rozszerzona i nowa służba celno-skarbowa

Czy spółki mają się czego obawiać?

Następują zmiany w przepisach odnoszących się do obowiązków publicznoprawnych przedsiębiorców. Dotyczą między innymi możliwości przeprowadzenia niezapowiedzianych kontroli w przedsiębiorstwach, tzw. "dawn raids" lub zastosowania konfiskaty rozszerzonej. Zmiany te warto wziąć pod uwagę i odpowiednio do nich przygotować. Ważne w tym procesie będzie także zaangażowanie rady nadzorczej.

Zmiany, zmiany, zmiany…

1 marca 2017 roku weszły w życie przepisy tworzące nową instytucję do spraw podatkowych, celnych i skarbowych pod nazwą Krajowa Administracja Skarbowa, a w jej ramach umundurowaną służbę celno-skarbową[1].

Nowa instytucja została wyposażona w możliwość szerokiej kontroli w obszarze podatkowym, celnym i skarbowym. Co istotne z punktu widzenia przedsiębiorców – w tym również spółek prawa handlowego – do takiej kontroli nie stosuje się przepisów o swobodzie działalności gospodarczej, które dotąd gwarantowały przedsiębiorcom szereg istotnych uprawnień, na przykład wcześniejsze zawiadomienia o kontroli. W przypadku Krajowej Administracji Skarbowej kontrola nie musi być poprzedzona zawiadomieniem, a może rozpocząć się od wręczenia upoważnienia do kontroli udzielonego kontrolującemu lub nawet od okazania przez niego jedynie legitymacji służbowej.

Szeroki wachlarz środków, jakimi dysponuje Krajowa Administracja Skarbowa może zaskoczyć przedsiębiorców – dla przykładu podczas kontroli zakładu produkcyjnego może żądać powtórzenia każdej czynności, w wyniku której uzyskuje się dane o przyjmowanych, wydawanych lub wprowadzanych do procesu produkcyjnego surowcach, materiałach, produkcji w toku i półproduktach oraz uzyskanych produktach, wyrobach gotowych czy wysokości strat produkcyjnych.

Ile może potrwać taka kontrola? Przepisy mówią o 3 miesiącach z możliwością przedłużenia. Czy obejmuje jedynie siedzibę przedsiębiorcy, jego biura, czy zakładu? Nie -  może toczyć się również w każdym innym miejscu związanym z prowadzoną przez kontrolowanego działalnością, a więc np. w zakładzie innego przedsiębiorcy, jeśli przykładowo miał tam miejsce rozładunek albo wydanie towarów i rozliczenia z tym związane.

27 kwietnia 2017 r. natomiast weszły w życie przepisy o tzw. konfiskacie rozszerzonej, które znacznie zwiększają zakres przepadku mienia w razie popełnienia czynu zabronionego, w tym wprowadzają możliwość konfiskaty przedsiębiorstwa[2]. W praktyce najbardziej dolegliwą zmianą może okazać się objęcie nowymi przepisami już wczesnego etapu postępowania, jeszcze przed wydaniem wyroku Sądu, w wyniku czego prokurator może zabezpieczyć przedsiębiorstwo lub jego część już w chwili istnienia podejrzenia popełnienia przestępstwa i to nawet jeżeli przedsiębiorstwo stanowi własność innej osoby niż podejrzany o dokonanie czynu zabronionego. Do konfiskaty przedsiębiorstwa wystarczające może okazać się zatem stwierdzenie przez organy ścigania uwikłania przedsiębiorstwa w przestępstwo, np. w tzw. „karuzelę VAT” albo zmowę przetargową, niekoniecznie dokonanie go przez samego właściciela przedsiębiorstwa.

Zabezpieczenie, o którym mowa, może nastąpić również w stosunku do przedsiębiorstwa podmiotu zbiorowego w rozumieniu ustawy o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary[3], jeśli zebrane dowody wskazują na wysokie prawdopodobieństwo, że podmiot ten może podlegać odpowiedzialności na podstawie tej ustawy kary[4].

W obu przypadkach – zarówno osób fizycznych, jak i podmiotów zbiorowych – zabezpieczenie przedsiębiorstwa może nastąpić przez ustanowienie przez organy ścigania za zgodą Sądu zarządcy przymusowego spośród osób posiadających licencje doradców restrukturyzacyjnych. Przymusowy zarząd ma zapewnić ciągłość pracy zabezpieczonego przedsiębiorstwa – to jedyny wymóg, jakie nowe przepisy przewidują w zakresie kontynuacji działalności skonfiskowanego podmiotu. Czy ustawodawca wprowadził minimalne choćby wymogi efektywnego zarządzania, obowiązek podjęcia niezbędnych inwestycji lub zachowania konkurencyjności przedsiębiorstwa? O tym nowe przepisy nie wspominają.

Na co rada nadzorcza powinna zwrócić szczególną uwagę?

Zwiększenie uprawnień kontrolnych organów publicznych w połączeniu z rozszerzaniem katalogu środków przymusu powoduje, że wzrasta ryzyko prawne funkcjonowania biznesu. Członkowie rad nadzorczych powinni wziąć powyższe zmiany pod uwagę, wykonując swoje obowiązki. Warto rozważyć między innymi, czy w spółce obowiązuje polityka oraz standardy doboru kontrahentów, mechanizmy zabezpieczające przed nieprawidłowościami lub procedury na wypadek niezapowiedzianej kontroli, tzw. "dawn raids".

Nie mniej istotne jest funkcjonowanie w spółce osoby lub jednostki organizacyjnej odpowiadającej za relacje z podmiotami publicznymi, w tym z podmiotami dysponującymi mieniem publicznym lub środkami z unijnych dotacji. Nie ulega bowiem wątpliwości, że tego rodzaju relacje winny być pod szczególnym nadzorem jako eksponowane i podatne na podgląd organów kontroli.

Wreszcie ważne może okazać się istnienie wytycznych lub szczegółowej procedury na wypadek niezapowiedzianej kontroli służb publicznych wyposażonych i przygotowanych do tego rodzaju działań.

Co można zrobić dla ochrony odpowiedzialnego biznesu?

Pytania rady nadzorczej o istnienie wewnętrznych procedur oraz osoby i wewnętrznych jednostek, które mogłyby skutecznie zareagować na działania służb kontrolnych, organów ścigania, czy szerzej patrząc, tych wszystkich jednostek publicznych, które patrzą biznesowi na ręce – to minimum, które może zrobić rada nadzorcza w celu zapewnienia odpowiedniego przygotowania spółki i upewnienia się, że istnieją standardy odpowiedzialnego postępowania w newralgicznych sferach.

Jeżeli w spółce nie ma procedury na wypadek kontroli, brak jest standardów kontraktowania z podmiotami sektora publicznego, czy brak jest odpowiednich polityk wewnętrznych lub takie procedury, standardy lub dokumenty mają bardzo ogólny charakter, to warto zastanowić się, czy nie rekomendować zarządowi przygotowania szczegółowych dokumentów – w celu zmniejszenia ryzyka naruszeń związanych z ewentualnym nieodpowiednim przygotowaniem na ewentualną kontrolę.

Działania w tym obszarze mogą mieć bezpośrednie przełożenie na jakość i transparentność działalności spółki oraz możliwość skutecznego powołania się na istnienie i stosowanie ‘dobrych praktyk’ w przypadku wątpliwości co do rzetelności czy uczciwości biznesu.

Spółka, szczególnie prowadząca działalność o dużej skali, zatrudniająca wielu pracowników i przetwarzająca duże ilości danych i dokumentów może potrzebować czasu i szeregu działań, by dostosować się do zmieniającego się otoczenia prawnego. Przykładami takich czynności mogą być:

  1. organizacja i przygotowanie działu IT do kontroli czy przeszukania,
  2. opracowanie procedury zakupów lub sprzedaży i szkolenie pracowników w zakresie doboru i sprawdzania rzetelności kontrahentów,
  3. opracowanie ‘dobrych praktyk’ w obszarze współpracy z sektorem publicznym i rozpowszechnienie wiedzy o takich praktykach wśród wszystkich pracowników,
  4. wyznaczenie i właściwy dobór osób upoważnionych do reprezentowania spółki wobec organów kontrolnych, w tym upoważnionych do zarządzania kontrolą wewnątrz organizacji i prezentowania stanowiska spółki na zewnątrz.

Czy zmieniającego się otoczenia prawnego należy się obawiać?

Z pewnością nie – rada nadzorcza z uwagi na swoje uprawnienie do nadzoru nad każdą sferą działalności spółki ma możliwości wpływania na stopień przygotowania spółki wobec zmieniającego się otoczenia prawnego. Kluczowa jednak jest świadomość zachodzących zmian, a weryfikacja, czy spółka jest na nie przygotowana, stanowi kolejny, konieczny krok.

Z pewnością warto wziąć pod uwagę ryzyko użycia środków przymusu przez służby powołane do wykrywania zachowań biznesu niezgodnych z przepisami prawa. Zwiększa się wachlarz narzędzi oddanych do dyspozycji tym organom oraz środków pozwalających na wyegzekwowanie zachowań zgodnych z prawem, co pokazują ostatnie zmiany. Jednak „dobre praktyki” i odpowiednie procedury wewnętrzne w spółce z pewnością skutecznie zmniejszą ryzyko, że środki przymusu zostaną wobec spółki zastosowane.

Przypisy:

[1] Ustawa o Krajowej Administracji Skarbowej z dnia z dnia 16 listopada 2016 r. (Dz.U. z 2016 r. poz. 1947)

[2] Ustawa o zmianie ustawy – Kodeks Karny oraz niektórych innych ustaw z dnia 23 marca 2017 r. (Dz.U. z 2017 r. poz. 768)

[3] Ustawa o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary z dnia 28 października 2002 r. (Dz.U. z 2016 r. poz. 1541)

[4] art. 292b Kodeksu postępowania karnego z dnia 6 czerwca 1997 r. (Dz.U. z 2016 r. poz. 1749)

Zapraszamy również do wysłuchania podcastu z udziałem naszego eksperta na temat praktycznych aspektów ‘dawn raids’ – niezapowiedzianych kontroli przedsiębiorców przez organy ścigania.

Subskrybuj "Biuletyn Rad Nadzorczych"

Subskrybuj na e-mail powiadomienia o nowych wydaniach tego biuletynu.

Czy ta strona była pomocna?