Ustawa o ochronie sygnalistów podpisana przez Prezydenta

Artykuł

Ustawa o ochronie sygnalistów podpisana przez Prezydenta

Nowe obowiązki dla JST dot. ochrony sygnalistów już za niespełna trzy miesiące

Newsletter „Strefa samorządu – podatki i prawo w JST” (15/2024) | 27 czerwca 2024 r.

19 czerwca 2024 roku Prezydent podpisał ustawę o ochronie sygnalistów. Realizacja obowiązków nałożonych przez tę ustawę może być dużym wyzwaniem dla jednostek samorządu terytorialnego, szczególnie biorąc pod uwagę okoliczność, że ustawa zaczyna obowiązywać już za niespełna trzy miesiące, tj. 25 września 2024 roku.

Polska jako jeden z ostatnich krajów członkowskich Unii Europejskiej dokonuje implementacji dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1937 z 23 października 2019 r. w sprawie ochrony osób zgłaszających naruszenia prawa Unii (Dz. Urz. UE L 305 z 26.11.2019, str. 17, z późn. zm.) (dalej: „Dyrektywa”). Czas na transpozycję Dyrektywy do polskiego porządku prawnego upłynął już kilka lat temu, jednak dopiero w tym roku udało się przyjąć ustawę z dnia 14 czerwca 2024 r. o ochronie sygnalistów (Dz. U. poz. 928) (dalej: „Ustawa”), którą dnia 19 czerwca 2024 r. podpisał Prezydent Andrzej Duda. Wypełnienie przez jednostki samorządu terytorialnego (dalej: „JST”) obowiązków nałożonych Ustawą może okazać się trudnym wyzwaniem w szczególności w kontekście krótkiego, trzymiesięcznego vacatio legis. Ustawa wchodzi w życie już dnia 25 września 2024 r.

 

Nowe obowiązki także w administracji publicznej

Ustawa nakłada obowiązki związane z procedurą zgłoszeń wewnętrznych na podmioty publiczne, którymi są podmioty wskazane w art. 3 ustawy z dnia 11 sierpnia 2021 r. o otwartych danych i ponownym wykorzystywaniu informacji sektora publicznego (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1524), czyli m.in. na JST, a także spółki komunalne. Przepisy te nie mają zastosowania do jednostek organizacyjnych gminy lub powiatu liczących mniej niż 10 000 mieszkańców oraz podmiotów prawnych, na rzecz których według stanu na dzień 1 stycznia lub 1 lipca danego roku wykonuje pracę zarobkową mniej niż 50 osób. W zakresie zgłoszeń wewnętrznych podmiot publiczny – a więc także JST – będzie zobowiązany m.in. do ustalenia procedury przyjmowania zgłoszeń wewnętrznych (po konsultacjach z zakładowymi organizacjami związkowymi) oraz podejmowania działań następczych; określenia wewnętrznej jednostki organizacyjnej lub osoby w ramach struktury lub podmiotu zewnętrznego, upoważnionej przez podmiot do przyjmowania zgłoszeń wewnętrznych; określenia trybu postępowania z informacjami o naruszeniach prawa zgłoszonymi anonimowo (jeżeli takie zgłoszenia dopuszczono w procedurze zgłoszeń wewnętrznych); ustanowienia bezpiecznych, skutecznych i poufnych kanałów zgłaszania naruszeń, a także podejmowania – z zachowaniem należytej staranności – działań następczych i prowadzenia rejestru zgłoszeń wewnętrznych.

Co ważne, w świetle nowych przepisów m.in. organy jednostek samorządu terytorialnego, inne organy państwowe oraz inne podmioty wykonujące z mocy prawa zadania z zakresu administracji publicznej, właściwe do podejmowania działań następczych w dziedzinach wskazanych w Ustawie, będą zobowiązane przyjmować zewnętrzne zgłoszenia od sygnalistów. Organy publiczne - a zatem także wójtowie, burmistrzowie oraz prezydenci miast - na gruncie Ustawy będą zobowiązane m.in. do ustalenia procedury przyjmowania zgłoszeń zewnętrznych oraz podejmowania działań następczych; przyjmowania i rozpatrywania zgłoszeń zewnętrznych (jeśli zgłoszenie dotyczy naruszeń prawa w dziedzinie należącej do zakresu działania tego organu); podejmowania działań następczych z zachowaniem należytej staranności, a także prowadzenia rejestru zgłoszeń zewnętrznych.

Wskazany w Ustawie zakres przedmiotowy zgłoszeń obejmuje m.in. korupcję, zamówienia publiczne, ochronę środowiska, zdrowie publiczne, ochronę prywatności i danych osobowych, interesów finansowych Skarbu Państwa Rzeczpospolitej Polskiej, jednostki samorządu terytorialnego oraz Unii Europejskiej, rynku wewnętrznego Unii Europejskiej, w tym publicznoprawnych zasad konkurencji i pomocy państwa oraz opodatkowania osób prawnych. Podkreślenia wymaga, że na końcowym etapie pracy nad Ustawą wykreślono prawo pracy z katalogu obszarów, w ramach których będzie można dokonać zgłoszenia naruszeń.

Zapisz się do Strefy samorządu

Subskrybuj na e-mail powiadomienia o nowych wydaniach tego biuletynu.

open in new window Zarejestruj się

W razie powzięcia informacji o naruszeniu prawa w zakresie objętym Ustawą sygnalista będzie miał na gruncie Ustawy trzy możliwości działania: dokonanie zgłoszenia wewnętrznego, zewnętrznego lub ujawnienia publicznego. Zgłoszenie wewnętrzne to poinformowanie o naruszeniu podmiotu, którego jest on pracownikiem albo z którym pozostaje w innych relacjach o zarobkowym charakterze. Zgłoszenie zewnętrzne polega na poinformowaniu organu publicznego lub Rzecznika Praw Obywatelskich. Ujawnienie publiczne to podanie przez sygnalistę informacji o naruszeniu prawa do wiadomości publicznej bez skorzystania z wcześniej wymienionych kanałów zgłoszeń.

 

Ostatnia chwila na działanie

Ustawa wejdzie w życie po upływie 3 miesięcy od dnia ogłoszenia, z wyjątkiem przepisów dotyczących zgłoszeń zewnętrznych, które wejdą w życie po upływie 6 miesięcy od dnia ogłoszenia. Z pewnością wdrożenie przepisów Ustawy przez zobowiązane podmioty w sposób racjonalny i przemyślany w tak krótkim czasie będzie stanowić ogromne wyzwanie organizacyjne. Należy bowiem pamiętać, że nowe przepisy wymagają nie tylko opracowania samej procedury, ale także wykonania całego szeregu obowiązków określonych w Ustawie, jak choćby wybrania i przeszkolenia pracowników, którzy będą realizowali zadania w niej wskazane, czy podjęcia szeregu decyzji, m.in. dotyczących kanałów przyjmowania zgłoszeń i dopuszczalności przyjmowania zgłoszeń anonimowych.

Szybkie wdrożenie Ustawy może stanowić wyzwanie w kontekście wątpliwości związanych z jej przepisami, dotyczących choćby następujących kwestii:

1) możliwości przyjmowania zgłoszeń anonimowych, a w przypadku dopuszczenia takiego zgłaszania – kwestii sposobu weryfikacji statusu zgłaszającego jako sygnalisty oraz wypełniania obowiązków informacyjnych względem sygnalisty czy angażowania go w postępowanie wyjaśniające;

2) określenia stanu zatrudnienia u pracodawcy - wobec braku jasnych wytycznych co do sposobu jego liczenia w Ustawie nie jest wiadome, czy do stanu zatrudnienia należy wliczać np. pracowników z agencji pracy tymczasowej;

3) sposobu prowadzenia postępowania - Ustawa nie konkretyzuje jak ma wyglądać procedura, więc cały ciężar przemyślenia sposobu prowadzenia postępowania wyjaśniającego i określenia obowiązującej w danym podmiocie procedury w tym zakresie spoczywa na pracodawcy.

Wdrożenia obowiązków przewidzianych w ramach Ustawy lepiej nie odkładać na później nie tylko z uwagi na ww. wyzwania natury organizacyjnej. Za nieustanowienie procedury zgłoszeń wewnętrznych lub jej ustanowienie z istotnym naruszeniem wymogów grozi bowiem sankcja w postaci kary grzywny wynoszącej do 5 000 zł. Co więcej, uniemożliwianie lub istotne utrudnianie dokonywania zgłoszeń sygnalistom może skutkować karą grzywny nawet do kwoty powyżej miliona złotych, ograniczeniem wolności lub pozbawieniem wolności. Tymczasem trzy miesiące, z których dwa przypadają na czas wakacji, to wcale nie jest długi okres, zwłaszcza jeśli nie można wykluczyć, że pytania i wątpliwości mogą zacząć się mnożyć w miarę postępu prac wdrożeniowych.

Czy ta strona była pomocna?